Allez au contenu Allez au menu principal Allez à la recherche Change language

خانه> مقالات علمی و هنری >

هنر کاشی کاری و خط بنایی (کاشی کاری ایران، نوشته زمرشیدی)

هنر کاشی کاری و خط بنایی (کاشی کاری ایران، نوشته زمرشیدی)


نويسنده : admin | ۲۸ آبان ۱۳۹۵ | بدون نظر




عنوان مقاله: هنر کاشی کاری و خط بنایی (کاشی کاری ایران، نوشته زمرشیدی)

مجله کتاب ماه هنر.فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۰٫شماره ۳۱ و ۳۲

نویسنده : حکیمی،سعید

چکیده :

انتشارات کیهان

زیبایی،ظرافت و ویژگی‌های‌ هنر‌ اسلامی تا اندازه‌ای به تـزیینات آن وابـسته اسـت.تزیین در هنر اسلامی و در طی چهارده قرن ارزش‌ و اهمیت خود را نشان داده و هنرمندان اسلامی در تمامی این دوره‌ها در تکامل‌ ایـن هنر کوشیده‌اند.گچبری،سنگ‌کاری، آجرکاری و کاشی‌کاری‌ از جمله تزیینات معماری‌ اسلامی هستند که گاه به صورت جداگانه و گـاه در تلفیق با یکدیگر نـمایی بـدیع و زیبا ارائه کرده‌اند.و هنرمند ایرانی با به کارگیری طرح‌های گوناگون از سعید حکیمی طرح ساده گیاهی‌ گرفته تا خوشنویسی‌ بر روی مصالح‌ ساختمانی توانسته‌ است خلاقیت،ابتکار و نبوغ خود را نشان‌ دهد.

 

در این میان‌ هنر کاشی‌کاری با توجه به سابقه‌ی آن در‌ پیش‌ از اسلام،در دوره‌ی‌ اسلامی شکل تازه‌ای به خود گرفت.در این دوره‌ طراحی گل بوته‌ها به شکل قرینه در زمینه،نقوش‌ هندسی،تنوع رنگ و از طرفی تلفیق هنر نقش گری و خطاطی این هنر را به‌ اوجـ‌ خـود رساند.استفاده از این‌ هنر در این دوره در ساختمان مساجد و مدارس،عاملی‌ شد تا آیات قرآن و احادیث نبوی و روایات ائمه هدی‌ زینت بخش این هنر متعالی شود.

 

کتاب کاشی کاری(خط‌ معقلی)در‌ واقع مجلد سوم از مجموعه سه جلدی هنر کاشی کاری اسـتاد زمرشیدی اسـت که تحت عناوین گلچین معقلی،گروه‌ معقلی و خطوط بنایی(معقلی)چاپ شده است.در جلد سوم این مجموعه تلاش شده با شرح ساده‌ترین‌ حرکات‌ و اسماء‌ مبارکه در کارها به شناخت‌ خطوط بنایی‌ پرداخته‌ شود و انواع خطوط بنایی و پیـچیده‌ مورد بـررسی قرار گیرند.

 

هنر خوشنویسی در معماری اسلامی و تزیین بناء تا حدود سال ۳۰۰ هجری،به‌طور‌ عمده‌ با‌ طرح‌های‌ مختلف ساده،هندسی و گیاهی انجام می‌شد.و پس از این‌ زمان‌ به نوشته‌های کوفی روی آورد.نمونه‌های‌ آن را می‌توان در صفحات کلام الله مجید،سکه‌های‌ اسلامی و به ویژه بـر کـتیبه‌های بـناهای اسلامی‌ چون‌ مساجد،مدارس‌ و مقابر مشاهده کرد.

 

در قـرون پنـجم و شـشم استفاده از خطوط‌ کوفی‌

که از ناحیه خـراسان آغـاز شـده بود به دیگر نقاط گسترش یافت.در‌ این‌ دوره طراحان و مـعماران بـا استفاده از شیوه‌ها و روش‌های گوناگون آجر کاری‌ چون آجرکاری با تلفیق آجر،آجر‌ کاری‌ با‌ تلفیق گچ و آجرکاری بر نقش را ارائه کردند و با بـه کـارگیری‌ تـزیین‌ به‌ کمک‌ آجر مقدمات تزیین به شیوه خط کوفی بنایی‌ در مـعماری آغاز شد.

 

در دوره تیموریان نماسازی‌ بناها‌ در‌ بخش‌های‌  داخلی و خارجی به‌ اوج‌ کمال و زیـبایی خـود رسـید. انواع کتیبه‌سازی‌ها با خطوط متفاوتی از کاشی و به‌ صورت‌ معرق،هفت‌ رنگ‌ و یا کاشی و آجـر تـهیه شد و بناهای متعددی به این سبک تزیین شدند.خطوط ثلث‌ در‌ کتیبه‌های کاشی معرق و استفاده از خوشنویسان بزرگ در نگارش ایـن خـطوط در گـچ‌بری‌ها،خط ثلث‌ بر‌ جسته‌ یا کتیبه‌های چوبی برای منابر،درهای چوبی‌ و کتیبه‌های خطی به صورت‌ نقاشی رنگ و روغن بر روی گچ کاری‌ها استفاده‌ شد. هم‌چنین‌ در‌ آیینه کـاری‌ها و کـتیبه‌های فـلزی و مطلای گنبدها نیز خط ثلث به کار برده شد.

 

خط بنایی‌ که‌ به‌ خط بنایی مـعقلی مـعروف شده، الهامی است از خط کوفی که در زاویه‌ قرار‌ می‌گیرد و بدون تزیین می‌باشد و به‌طور کـلی در زمـینه‌های‌ شطرنجی(مربع،مربع قـناس)شکل می‌گیرد و حرکات حروف در امتداد مربع‌ یا‌ مربع قناس‌ها

 

پشت سر هم ادامه یافته و کلماتی را شکل‌ می‌دهند کـه بـدون‌ نقطه‌ هستند.

 

با گذشت زمان در خط بنایی از‌ کاشی‌هایی‌ با رنگ‌ متفاوت استفاده شد و کاربرد آجر کـه‌ رنـگی‌ یکنواخت داشت تقریبا کنار گذاشته شد و به‌ دنبال آن نوشته‌هایی‌ رنگارنگ‌ در اطراف‌ محراب‌ها و سر در‌ مساجد‌ بـا حـروف‌ ساده‌ و با زاویه قائمه شکل یافت.در واقع آغاز‌ این‌ خط‌ را همان‌گونه که اشاره شـد مـی‌توان‌ دوره تـیموریان دانست که در دوره صفویان‌ به‌ اوج‌ خود رسید و در این دوره‌ هنر کاشی‌ نیز به کمال‌ خود‌ رسیده بـود.خط بـنایی‌ همراه بـا کاشی‌ کاری‌ مراحل تکامل خود را چنان پیمود که خطاطان از آن در تزیین‌ اماکن متبرکه مـساجد،امامزادها‌ و مـدارس‌ دینی استفاده کردند و به‌ ایجاد‌ خطوطی‌ درهم‌ و پیچیده و زیبا‌ پرداختند.این خط نخست در اشکال‌ چند‌ ضلعی و به صورتی‌ محدود شروع و کـلماتی چـون الله،محمد و علی و بنابر سلیقه در‌ چند‌ ضلعی‌ها معقلی‌ جای گرفتند از جمله در‌ مسجد‌ جامع بـندر آباد‌ در‌ اسـتان‌ یزد و مربوط به‌ قرن هفتم‌ هجری.کلمات در خط بـنایی ثـابت نـماند و پس از چندین بار تکرار در یک شکل‌ هندسی‌ توانست‌ حـالتی دورانـی بگیرد.به‌ طور مثال اگر در‌ ربع‌ شمسه‌ کلمه‌ی‌ علی‌ با محمد آمده بود‌ در‌ چهار ربع شـمسه کـه یک‌ شمسه کامل را تشکیل می‌داد.حرکت کـلمه‌ به دور یـک مرکز،حرکتی دورانـی بـه شـکل‌ می‌داد.البته‌ حدود‌ و مشخصه شمسه تغییری نکرد ولی حـرکت کـلمات با‌ کلمه‌ به‌ فراخور‌ روحیات‌ هنرمند تغییر‌ کرده و به سلیقه‌ی وی شکلی دورانی یافت.

 

هنرمندان در ایـن ایـام توانستد خط متداخل‌ را عرضه کرده و در واقـع ضمن بازی با کـلمات و شـطرنجی کردن داخل هر‌ کلمه،آیه و یـا سـوره‌ای را در آن‌جاسازی نمایند و خطوط متداخل ارائه دهند.به‌ طور مثال در مسجد جامع میر چخماق یزد و یا صـحن‌ عباسی حـرم امام رضا(ع)می‌توان دید که بـه کـلمات‌ محمد و عـلی‌ مزین شده و داخـل هـریک سوره‌ای از قرآن مجید بـه چـشم می‌خورد.

 

در اشکال گوناگون نیز سعی شد با ساختن دو یا سه شبکه مختلف،به‌طور دورانی در یک شکل‌ هندسی‌ از کلمات گوناگون نقش تـهیه شـود.از جمله‌ مدرسه‌ی نـیم آورد اصـفهان کـه در یک مربع عبارت‌ الله اکـبر به‌طور دورانی و در یک هشت ضلعی‌ کلمه‌ی‌ محمد‌ به‌طور دورانی تکرار شده و در‌ مرکز آن با زمینه‌ی ساده نقشی بـه وجـود آمده است.در مدرسه‌ی‌ کاسه گران حتی از صـلیب هـم اسـتفاده گـردید،یعنی در یـک هشت ضلعی کـه صـلیب در مرکز‌ آن‌ قرار دارد کلمه‌ی علی به‌طور‌ دورانی‌ حرکتی زیبا به وجود آورده‌ و در همین ایوان مربعی بـا بـخش‌هایی بـه شکل ترنج و، یک رباعی که هر نـیم بـیت آن در یـک تـرنج جـاسازی‌ شده دیـده می‌شود.

 

چون نامه‌ی جرم‌ ما‌ به هم پیچیدند           بردند و به میزان عمل سنجیدند               بیش از همه کس گناه من بود ولی‌            ما را به محبت علی بخشیدند

از این خط در نماسازی‌های داخلی به صورت‌ ازاره کـتیبه و در‌ زیر‌ دورها به‌ صورت عرق چین‌ استفاده می‌شود.در نماسازی‌های خارجی،از این خط در ستون‌های پشت بغل‌ها،کتیبه‌های افقی و عمودی‌ گلدسته‌ها،در پوشش گنبدها و در ساقه‌ی آنها به‌ صورت کتیبه‌ی دوار به شکل خطوط سواد و بیاض‌ و‌ چه‌ در گنبدها تـا تـیزه‌ی آن به شکل ترنج‌ها و گل‌ها و به صورت اسماء و ائمه طاهرین به ‌‌کار‌ برده می‌شود. در کاسه‌سازی‌ها و رسمی‌بندی‌ها،در زیر طاق‌ها، قوس‌ها و ایوان‌های مختلف و یا رواق‌ها‌ در‌ پوشش بازارها و…در طرح‌ها و شکل‌های گوناگون و با مصالح مختلف چون آجر،کاشی،یا نـره کـاشی و در رنگ‌های مختلف‌ و متنوع استفاده می‌شود.

 

۱-خط بنایی معقلی نما،خط بنایی منفرد لوز با عبارت چهار علی

 

۲-خط بنایی معقلی نما.معقلی کلوک‌ بندان‌ با قفل چهار علی

 

۳-کلاف بندی گلچین پنج منفرد رجـی.معقلی‌ گره،بند رومـی صلیب مورد.خط بنایی کوفی‌ (محمد عـلی-علی محمد)متقابل

 

۴-خط بـنایی لوز سواد و بیاض(شش علی) ۵-خط بنایی لوز مسطح با عبارت مکرر

 

(محمد)متداخل و مکرر(علی)و در متن‌ (فاطمه)

 

خط بنایی لوز مسطح با عبارت(لا اله الا الله) ترنج چپ

 

خط بنایی لوز مسطح با عبارت(علی ولی الله) ترنج راست

 

خط بنایی لوز مسطح با عبارت(محمد رسول‌ الله)

 

ترنج وسط،خط بـنایی لوز در گـره با عبارت‌ (چهار علی)متداخل‌ و چـهار(محمد)در گـوشه‌ها خط بنایی مسطح(لا اله الا الله)

 

خط بنایی لوز(در گره چهار بخشی)

 

چهار(الله)در طرفین و خط بنایی لوز منفرد علی‌ در متن

 

۶-معقلی بازوبندی و خط.خط بنایی کوفی. محمد،خط‌ کوفی‌ یک رگی شکسته محمد،خط کوفی‌ مکرر چهار علی.

 

۷-الف:۱-خط بنایی کوفی نمای ساده سـه رگـی‌ یا الله.۲-خط بنایی منفرد(محمد-علی-حسن- حسین)۳-کلاف بندی حمیل و جوک

 

ب:یا محمد-یا علی-حسن-حسین‌ ۸-الف:خط بنایی مسطح ترنجی‌ با عبارت(الله-حسن‌ و حسین).(محمد و فاطمه)متداخل.خط بنایی مسطح(چهار علی)

 

ب:معقلی‌ حاشیه‌بندی پنج‌ رگی‌ زنجیر‌ باف در کلاف‌ هشت ترک

 

۹-معقلی گروه‌ هشت پنج طبل‌دار. خط بنایی شمسه‌ای‌ متداخل با قفل(الله- محمد-علی)خط بنایی منفرد شکسته‌ (فاطمه-حسن- حسین)کلاف‌بندی‌ حمیل و جوک کشی‌ ۱۰-خط بنایی‌ سواد و بیاض،چهار محمد،چهار عـلی‌ (محمد خـط سواد- علی خـط بنایی).خط بنایی ترنجی با (به تصویر صفحه مراجعه‌ شود) عبارت(لا‌ اله‌ الا الله-محمد رسول الله-علی ولی‌ الله)الحکم‌ الله

 

۱۱-خط بنایی‌ ترنجی کشیده برجسته بـا عبارت: (الله در وسط-چهار علی،چهار محمد)کادر مربع‌ وسط.تسبیحات اربعه در اطراف آن

 

۱۲-خط بنایی کوفی خفته راسـته بـا عـبارت‌ علی ولی‌ الله‌ وصی‌ رسول الله امیر المؤمنین‌ (به تصویر صفحه مراجعه شود) ۱۳-خط‌ بنایی‌ بر روی کاشی هفت رنگ.کادر خط(علی).خط بنایی رو وارو و مـتقابل«ع»از ‌ ‌کـلمه‌ علی با عبارت بسم الله الرحمن الرحیم و صدق‌ الله‌ العلی‌ العظیم.خط‌ بنایی-روا واروی متقابل در دنباله‌ کادر با عـبارت سـوره تـوحید(قل هو‌ الله احد الله الصمد لم یلد ولم یولد و لم یکن له کفوا احد)

 

۱۴-گره خط گره شش جعفری خط‌ بنایی‌ مسطح‌ با‌ عـبارت(قال النبی انا مدینه العلم و علی بابها)

 

پایان مقاله



پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    تمامی حقوق این وبسایت متعلق به گالری swallow میباشد و کپی با ذکر منبع بلامانع است. | طراحی و اجرا : گروه طراحی سناتور